 |
|
|
|
|
|
| SUNGIÐ UNDIR FÖLSKU FLAGGI |
 Senda
|
Gunnsteinn Ólafsson segir frá tilurð óperunnar Öskubusku
 Tveimur dögum fyrir jól árið 1816 – meðan Íslendingar minntust heilags Þorláks – sátu þrír menn frammi fyrir ritskoðunarnefnd kirkjunnar suður í Róm og reyndu að fá samþykktan óperutexta, byggðan á frönskum gleðileik. Frumsýning var áætluð um miðjan janúar og því reið á að geta hafið tónsmíðina sem fyrst. Eftir margra tíma yfirlegu var niðurstaðan ljós: textanum var ekki viðbjargandi. Óperustjórinn Cartoni hélt vonsvikinn heim með félaga sína, textasmiðinn Ferretti og maestro Rossini, þar sem ætlunin var að leggja drög að nýrri óperu. Ferretti ruddi út úr sér uppástungum að nýjum söguþræði en hinir tveir höfnuðu hverri tillögunni á fætur annarri. Rossini var lagstur undir sæng til þess að geta einbeitt sér betur en allt kom fyrir ekki, andagiftin lét á sér standa. Loks geispaði skáldið út úr sér: „Hvað um Öskubusku?“ Rossini spratt undan sænginni kampakátur og hrópaði: „Treystirðu þér til að skrifa texta um Öskubusku?“ Ferretti svaraði syfjulega: „Treystir þú þér til að semja tónlistina?“ Þar með var teningunum kastað.
Rossini heimtaði að fá strax daginn eftir fyrstu drög að óperunni enda aðeins örfáir dagar til stefnu. Hann fór að sofa en Ferretti hellti í sig kaffi og tók til við skriftir. Textahöfundurinn þurfti að gera upp við sig í skyndi hvers konar forskrift óperan ætti að fylgja. Átti hún að vera alvarleg eða gamansöm, opera seria eða opera buffa? Um aldamótin 1800 voru þessar tvær óperugerðir í afar föstum skorðum. Opera seria byggði á frásögum um fornar hetjur og guði sem áttu í höggi við miskunnarlaus örlög en fengu litlu ráðið um afdrif sín. Upphaflega voru engin samsöngsatriði í opera seria. Atburðarásin var að mestu bundin sönglesi með sembalundirleik, svokölluðu „þurru“ sönglesi, en þess á milli voru aríur sungnar ásamt hljómsveit. Stjörnur opera seria voru geldingar eða castrati. Raddir þeirra þóttu stórkostlegar enda auðguðust þeir vel; voru poppstjörnur síns tíma. Reyndar var frægðarsól geldinga tekin að dala um þetta leyti; þegar leið á 19. öldina viku þeir fyrir eðlilega náttúruðum tenórum sem þóttu hæfa betur í hlutverk rómantískra elskhuga en vanaðir kavalerar.
HVORKI GUÐIR NÉ GELDINGAR VIÐ VÖLD
Opera buffa var allt annars eðlis. Þar voru hvorki guðir né geldingar við völd, aðeins sauðsvartur almúginn að reyna að klekkja á húsbændum sínum – og hafði jafnan sigur. Bel canto var ríkjandi söngstíll en í gamanóperum sungu að auki sérstakir búffó- og kóloratúrsöngvarar með léttleikandi raddir og ógnar talanda. Öndvert opera seria skartaði opera buffa stórum samsöngsatriðum; mest að vöxtum var lokaatriði hvers þáttar, svonefndur finale. Rossini lagði jafnan mikla vinnu í síðasta finale fyrir hlé áður en menn hittust að spjalli og ræddu óperuna. Formúlan var þessi: Fyrst var ein persóna á sviði, síðan bættust hinar við koll af kolli þar til allir söngvarar og kór voru komnir á svið; eftir því sem söngvurum fjölgaði óx misskilningurinn og óreiðan þar til glundroðinn var algjör. Tónlistin varð stöðugt hraðari og í lokin, þegar svokölluð stretta brast á, var allt á suðupunkti; sömu orðin endurtekin milljón sinnum, söngvarana sundlaði af áreynslu en áheyrendur veltust um af hlátri og skemmtu sér konunglega.
Ferretti gjörþekkti þennan heim en vissi jafnframt að Rossini vildi fara sína eigin leið sem byggði á samruna opera seria og opera buffa. Slíkir bastarðar nefndust melodramma giocoso, fjörlegt drama. Yfirleitt voru þetta gamanleikir með alvarlegu ívafi og það átti einmitt vel við söguþráð á borð við ævintýrið um Öskubusku. „Þurru“ sönglesi skyldi haldið í lágmarki en áhersla lögð á samsöngsatriðin. Þótt prima donna heimtaði sínar tvær aríur og primo uomo sömuleiðis – og friða þyrfti hina söngvarana með einhverjum kavatínum – þá fólst spennan í samsöngnum og glettninni sem alls staðar skyldi krauma undir. Hvers vegna er Öskubuska þá ekki hreinræktuð opera buffa? Vegna þess að sú hætta vofir sífellt yfir að kómedían breytist í tragidíu, að elskendurnir fái ekki að eigast, að Öskubuska búi áfram við eymd og volæði, að örlögin taki völdin í sínar hendur líkt og í opera seria og búi persónunum beisklegan aldurtila án þess að þær fái við neitt ráðið.
Næst þurfti að ákveða karakterana. Ferretti hefur ályktað sem svo þessa örlagaríku nótt að einfaldast væri, líkt og textahöfundur Rakarans frá Sevilla gerði, að styðjast við persónur úr commedia dell’arte. Í hinu forna ítalska götuleikhúsi líktust leikararnir brúðum, voru í sérstökum búningum, notuðu hver sinn farða, eigið orðfæri og sérstöku hreyfingar. Persónurnar voru alltaf þær sömu og þær þekkti hvert mannsbarn á Ítalíu. Í fyrsta lagi voru það elskendurnir ungu: hún heiðvirð ung alþýðustúlka en hann aðalsmaður, klæddur samkvæmt nýjustu tísku, en þóttist vera fátækur þjónn eða stúdent meðan hann kannaði hug stúlkunnar. Þarna eru Öskubuska og prinsinn lifandi komin. Í öðru lagi Pantalone; gamall og skapvondur skröggur, montinn og fégráðugur, oftast faðir eða fóstri ungu stúlkunnar. Hann er fyrirmynd Don Magnificos, stjúpföður Öskubusku, sem hefur eytt heimanmundi stúlkunnar og rambar á barmi gjaldþrots. Betlarinn Zanni er grundvallarpersóna í commedia dell’arte, lægst settur allra, þjáist af eilífu hungri en er elskhuganum unga til halds og trausts þegar mikið liggur við. Í Öskubusku bregður heimspekingurinn Alidoro sér í hlutverk ölmusumannsins. Hann þykist í fyrstu vera svangur þurfalingur en er í raun lærifaðir prinsins. Heimsku systurnar tvær eiga greiða leið inn í heim kómedíunnar og þjónninn Dandini nýtur þess ríkulega að leika prins meðan húsbóndinn er á biðilsbuxunum. Í Öskubusku sigla sem sagt flestir undir fölsku flaggi; grímuballið hefst ekki í höllu prinsins í öðrum þætti eins og ævintýrið gefur tilefni til heldur strax á fyrstu mínútu heima í ranni Don Magnificos að hætti commedia dell’arte.
VARÐ VINSÆLLI EN RAKARINN
Þegar Rossini vaknaði að morgni aðfangadags jóla tók hann strax til óspilltra málanna við að semja tónlistina. Aðalhlutverkið átti að vera í höndum Geltrude Righetti-Giorgi, söngkonunnar sem söng Ítölsku stúlkuna í Alsír og Rósínu í Rakaranum í Sevilla. Hún var afburða mezzósópran með mikla dýpt og afbragðs hæð, léttleikandi barkakýli til að dilla eða skreyta laglínurnar og var auk þess prýðileg leikkona. Rödd hennar var ekki ósvipuð raddsviði kastratanna nema hvað hæð söngkonunnar var mun meiri. Á jóladag var upphafsatriði óperunnar tilbúið, kavatína Don Magnificos á degi heilags Stefáns og þriðja í jólum, á Jóhannesarmessu, lá dúett elskendanna tilbúinn á borðinu. Þeir félagar Rossini og Ferretti kepptust við dag og nótt en samt leit ekki út fyrir að takast mætti að ljúka óperunni fyrir tilskilinn tíma. Annað tónskáld var ráðið til þess að bæta við nokkrum atriðum en þeim er nú vanalega sleppt, þar á meðal stuttri aríu heimspekingsins Alidoros. Rossini endursamdi hana fimm árum síðar. Dúett Don Magnificos og Dandinis var saminn nóttina fyrir frumsýningu og æfður tvisvar í fýti. Allir vissu að frumsýningin hlyti að fara í vaskinn – sem og hún gerði. Ferretti var að vonum óánægður með slæm viðbrögð áhorfenda en Rossini tók þessu með jafnaðargeði. „Sannaðu til,“ sagði hann við félaga sinn, „áður en fastan er á enda munu allir elska þessa óperu okkar út af lífinu; á hverju ári verður hún sýnd landshornanna á milli...“ Það urðu orð að sönnu. Næstu sýningar á Öskubusku í Róm féllu í mun betri jarðveg og fyrr en varði var verkið tekið til sýninga um allt land; innan fárra ára hljómaði Öskubuska á óperusviðum vítt og breitt um veröldina og varð um tíma jafnvel vinsælli en frægasta verk Rossinis til þessa, Rakarinn sjálfur frá Sevilla.
|
|
|
|
|
|
|
|
